चालू घडामोडी – 3 नोव्हेंबर 2026

3 नोव्हेंबर 2026

राष्ट्रीय घडामोडी

औषधे, वैद्यकीय उपकरणे व सौंदर्यप्रसाधनांसाठी नवे आयात प्रवेशद्वार प्रस्तावित

आरोग्य मंत्रालयाचा औषधे नियम, 1945 मधील नियम 43A मध्ये सुधारणा करण्याचा प्रस्ताव — नवे अंतर्देशीय कंटेनर डेपो (ICD), एक SEZ व एक विमानतळ अधिकृत आयात केंद्र.
विमानमार्गे आयातीसाठी नोएडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ; ICD दादरी (उत्तर प्रदेश) यांचा समावेश; उद्दिष्ट — लॉजिस्टिक खर्च कमी करणे.
दुसरा प्रस्ताव: औषध बॅच रिलीजसाठी उत्पादकांनी पात्र व्यक्तींना औपचारिक अधिकार देणे बंधनकारक (GMP अनुपालन).

★ परीक्षा मुद्दा: नियम 43A (औषधे नियम 1945) — नोएडा विमानतळ, ICD दादरी.

TRAI — दूरसंचार इंटरकनेक्शन (तिसरी सुधारणा) नियम 2026

1 जानेवारी 2027 पासून लागू; इंटरकनेक्शन LSA (परवाना सेवा क्षेत्र) स्तरावरील POI व IP-आधारित नेटवर्ककडे 3 वर्षांत टप्प्याटप्प्याने स्थलांतर.

★ परीक्षा मुद्दा: TRAI इंटरकनेक्शन — 1 जाने. 2027 पासून; LSA-स्तरीय POI.

‘वयो सन्मान राष्ट्रीय अभियान’ सुरू

सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण मंत्रालयाचे अभियान — अटल वयो अभ्युदय योजना (AVYAY) अंतर्गत; तरुण व ज्येष्ठ नागरिकांमधील आंतरपिढी नाते दृढ करणे.
रचना: ‘5C’ मॉडेल व देशव्यापी स्वयंसेवक जाळे.

लोकलेखा समिती (PAC) अध्यक्षांची परिषद — तिरुवनंतपुरम

लोकसभा अध्यक्ष ओम बिर्ला यांच्या हस्ते उद्घाटन; “प्रत्येक सार्वजनिक रुपयाचा हिशेब” — लेखापरीक्षणातील विलंब दूर करणे व AI सारख्या तंत्रज्ञानाचा संसदीय देखरेखीत वापर.

NHRC — अल्पवयीन मुलींच्या तस्करीची स्वतःहून दखल

मध्य प्रदेश व राजस्थान येथून महाराष्ट्रात अल्पवयीन मुलींची तस्करी होत असल्याच्या वृत्ताची राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाने (NHRC) स्वतःहून (suo motu) दखल घेतली; संबंधित राज्यांकडून 2 आठवड्यांत अहवाल मागवला.

महाराष्ट्र

पुणे मेट्रो — हिंजवडी–शिवाजीनगर ‘पिंक लाइन’ (लाइन 3) राष्ट्राला समर्पित

पंतप्रधानांनी व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंगद्वारे सुमारे ₹21,800 कोटींच्या पुणे मेट्रो प्रकल्पांचे उद्घाटन व पायाभरणी केली.
लाइन 3: माण-हिंजवडी ते जिल्हा न्यायालय (शिवाजीनगर), 23.203 किमी, पूर्णतः उन्नत, 23 स्थानके, खर्च ₹8,313 कोटी; PPP तत्त्वावरील देशातील पहिला मेट्रो प्रकल्प (PMRDA; अंमलबजावणी — Tata–Siemens संयुक्त उपक्रम PITCMRL).
सुमारे 100 महिला चालकांचे पथक गाड्या चालवणार — म्हणून ‘पिंक लाइन’; प्रवासी सेवा 4 नोव्हें.पासून (17 स्थानके).
PM: देशात मेट्रो जाळे ≈1,200 किमी, 26 शहरे (2014 मध्ये 5 शहरे); महाराष्ट्रात 2014 मधील 10–11 किमीवरून आता ≈175 किमी.

★ परीक्षा मुद्दा: पुणे मेट्रो लाइन 3 — PPP वरील पहिली; सर्व-महिला चालक; 23.2 किमी.

अर्थव्यवस्था, व्यापार व कृषी

चालू वर्षासाठी 1 ट्रिलियन डॉलर निर्यातीचे लक्ष्य

वाणिज्यमंत्री पीयूष गोयल (किरोडीमल कॉलेज, नवी दिल्ली): मागील वर्षी विक्रमी 863 अब्ज डॉलर निर्यात; यंदा 1 ट्रिलियन डॉलर (≈16% वाढ) लक्ष्य.
एप्रिल–सप्टेंबर निर्यात 480 अब्ज डॉलर (14% वाढ).

★ परीक्षा मुद्दा: निर्यात — 863 अब्ज डॉलर (मागील वर्ष) → 1 ट्रिलियन डॉलर लक्ष्य.

किनारी व जलमार्ग मालवाहतुकीचा वाटा 2047 पर्यंत 12%

बंदरे मंत्री सर्बानंद सोनोवाल (पुरी, ओडिशा): किनारी व अंतर्देशीय जलमार्गांचा वाटा 6% वरून 12% (2047 पर्यंत).
पारादीप बंदर प्राधिकरण व ओडिशा सरकारतर्फे सुमारे ₹1,500 कोटींचे पुरी आंतरराष्ट्रीय क्रूझ टर्मिनल; क्रूझ भारत मिशन — मार्च 2029 पर्यंत 10 लाख प्रवासी.

APEDA — अरुणाचलचे किवी व कुल्लूचे डाळिंब दुबईला

अरुणाचल प्रदेशातील झिरो येथील 1.5 मे. टन किवी ची दुबईला पहिली चाचणी निर्यात.
हिमाचल प्रदेशातील (कुल्लू) 1.3 मे. टन ‘सिंदुरी’ डाळिंब दुबईला — भुंतर FPO चे सुमारे 600 शेतकरी लाभार्थी.

‘नदी संजीवनी’ — बिहारमध्ये नदीतील गाळ महामार्गांसाठी

रस्ते वाहतूक व महामार्ग मंत्रालय (MoRTH) व बिहार सरकार यांच्यात सामंजस्य करार — नद्यांचे शास्त्रीय गाळ काढणे व तो गाळ राष्ट्रीय महामार्ग बांधणीत वापरणे.
243 लाख घनमीटर गाळ 16 चालू प्रकल्पांत; पूर नियंत्रणालाही मदत.

★ परीक्षा मुद्दा: नदी संजीवनी — बिहार; गाळ → महामार्ग.

सिक्कीम दुग्धविकास — ‘छुरपी’ ट्रेसेबिलिटी व सिरी गायींसाठी CoE

केंद्रीय मंत्री राजीव रंजन सिंह यांनी गंगटोक येथे सिक्कीम दूध संघाच्या सूक्ष्मजीवशास्त्र प्रयोगशाळेचे (राष्ट्रीय दुग्धविकास कार्यक्रम) उद्घाटन केले; पारंपरिक चीज ‘छुरपी’ ट्रेसेबिलिटी उपक्रम सुरू.
देशी ‘सिरी’ गोवंश संवर्धनासाठी उत्कृष्टता केंद्र (CoE) घोषित.

SUVIKALP — बंद कोळसा खाणींच्या पुनर्वापरासाठी डिजिटल साधन

कोळसा नियंत्रक संघटनेने विकसित SUVIKALP — बंद/परित्यक्त कोळसा व लिग्नाइट खाणींच्या जमिनीचा खाणकामोत्तर सर्वोत्तम वापर (बहु-निकष निर्णय पद्धती) सुचवणारे व्यासपीठ.

ऊर्जा व पर्यावरण

आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी (ISA) — भारत सलग तिसऱ्यांदा अध्यक्ष

Bharat RE 2026 मध्ये केंद्रीय मंत्री प्रल्हाद जोशी यांची घोषणा — भारत ISA चा अध्यक्ष (तिसरी सलग मुदत); फ्रान्स पुन्हा सह-अध्यक्ष.
ISA स्थापना — 2015 (भारत व फ्रान्स); आता 130 सदस्य/स्वाक्षरीकर्ते देश; आफ्रिका सोलर फॅसिलिटी — 200 दशलक्ष डॉलर (भारताचा वाटा ≈25 दशलक्ष डॉलर).

★ परीक्षा मुद्दा: ISA — भारत अध्यक्ष (3 री मुदत); फ्रान्स सह-अध्यक्ष; 130 देश.

Bharat RE 2026 — ओडिशाचे ₹1.17 लाख कोटींचे 18 करार

समिटच्या दुसऱ्या दिवशी ओडिशा सरकारने नवीकरणीय ऊर्जा प्रकल्पांसाठी सुमारे ₹1.17 लाख कोटींचे 18 सामंजस्य करार केले.

COP31 (अंताल्या, तुर्किये) साठी भारताचे प्राधान्यक्रम

पर्यावरणमंत्री भूपेंद्र यादव: नोव्हेंबर 2026 मधील UNFCCC COP31 — अंताल्या (तुर्किये) येथे भारत हवामान वित्त, तंत्रज्ञान हस्तांतरण व ग्लोबल साउथच्या हितांवर भर देणार.

★ परीक्षा मुद्दा: COP31 — अंताल्या, तुर्किये.

तीव्र चक्रीवादळ ‘मुरासु’ — ओंगोलजवळ जमिनीवर धडक

IMD नुसार तीव्र चक्रीवादळ (Severe Cyclonic Storm) ‘मुरासु’ ची जमिनीवर धडक (landfall) प्रक्रिया 3 नोव्हें. पहाटे 1 वाजता आंध्र प्रदेशातील ओंगोलजवळ सुरू; वाऱ्याचा वेग 110–120 किमी/तास; नंतर वादळ कमकुवत झाले.

3 नोव्हेंबर — आंतरराष्ट्रीय जैवमंडल राखीव क्षेत्र दिन

UNESCO च्या ‘मानव व जैवमंडल’ (MAB) कार्यक्रमाशी संबंधित दिन.
भारतात 18 जैवमंडल राखीव क्षेत्रे; त्यापैकी 13 UNESCO च्या जागतिक जाळ्यात. भारतातील पहिले जैवमंडल राखीव क्षेत्र — निलगिरी (1986).

★ परीक्षा मुद्दा: भारत — 18 जैवमंडल राखीव, 13 UNESCO जाळ्यात.

विज्ञान व तंत्रज्ञान

आदित्य-L1 (VELC) — सौर उद्रेक असममितपणे पसरतो

आदित्य-L1 वरील प्रमुख पेलोड VELC (Visible Emission Line Coronagraph) ने प्रथमच दाखवले की कोरोनल मास इजेक्शन (CME) गोल फुग्यासारखा नव्हे तर असममित आकारात पसरतो.
अभ्यास — भारतीय खगोलभौतिकी संस्था (IIA); अंतराळ हवामान अंदाजासाठी महत्त्वाचा. आदित्य-L1: प्रक्षेपण सप्टें. 2023, L1 बिंदू, 7 पेलोड.

★ परीक्षा मुद्दा: VELC — आदित्य-L1 चा प्रमुख पेलोड; CME असममित.

IndiaAI मिशन — EKA-1 व Dhir स्वदेशी फाउंडेशन मॉडेल्स

EKA-1 (Soket Labs) — 26.3 अब्ज पॅरामीटर्स; सर्व 22 अनुसूचित भाषा + इंग्रजी.
Dhir 2B व Dhir 5B (ZenteiQ) — ओपन-सोर्स, ऑफलाइन चालणारे; इंग्रजी + 10 भारतीय भाषा. IndiaAI मिशनला मंत्रिमंडळ मंजुरी — 7 मार्च 2024.

NITI आयोगाचा ‘India S&T Scoreboard’

NITI आयोगाचे उपाध्यक्ष अशोक कुमार लाहिरी यांच्या हस्ते — राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांच्या विज्ञान-तंत्रज्ञान कामगिरीचा परस्परसंवादी डॅशबोर्ड (उच्च शिक्षण संस्था, R&D, डीप-टेक स्टार्टअप, पेटंट इ.).

NITI आयोग–TEXMiN करार — महत्त्वपूर्ण खनिजे

IIT (ISM) धनबाद येथील TEXMiN सोबत संयुक्त हेतूपत्र — महत्त्वपूर्ण व धोरणात्मक खनिजांमध्ये स्वदेशी तंत्रज्ञान; राष्ट्रीय महत्त्वपूर्ण खनिज मिशनला बळ.

संरक्षण

सोमालियाजवळ अपहृत मासेमारी जहाज ‘अझिनी’ ची सुटका

भारतीय नौदलाच्या 48 तासांहून अधिक चाललेल्या कारवाईत अपहृत मासेमारी जहाज ‘Azini’ चे सर्व 20 कर्मचारी सुखरूप; कोणतीही जीवितहानी नाही.
मरीन कमांडो (MARCOS) भारतीय हवाई दलाच्या C-17 विमानातून अचूक एअरड्रॉपद्वारे उतरवले; जहाजाचा ‘मदर शिप’ म्हणून वापर टळला.

★ परीक्षा मुद्दा: Azini — 20 कर्मचारी; MARCOS; IAF C-17.

‘टायगर ट्रायम्फ 2026’ — भारत–अमेरिका HADR सराव

भारत–अमेरिका त्रि-सेवा मानवतावादी सहाय्य व आपत्ती निवारण (HADR) सरावाची 5 वी आवृत्ती — विशाखापट्टणम (मेरिटाइम वॉरफेअर सेंटर).
यंदा टेबलटॉप सराव (TTX); NDRF चा प्रथमच सहभाग.

★ परीक्षा मुद्दा: टायगर ट्रायम्फ — भारत–अमेरिका HADR; NDRF प्रथमच.

2029 पर्यंत ₹3 लाख कोटी संरक्षण उत्पादनाचे लक्ष्य

संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांच्या अध्यक्षतेखाली जैसलमेर येथे संरक्षण मंत्रालयाच्या सल्लागार समितीची बैठक (विषय: सशस्त्र दलांचे आधुनिकीकरण).
लक्ष्य (2029): संरक्षण उत्पादन ₹3 लाख कोटी, निर्यात ₹50,000 कोटी; 2026-27 संरक्षण अर्थसंकल्प ₹7.85 लाख कोटी. तिसरा दिल्ली डिफेन्स डायलॉग — MP-IDSA, नवी दिल्ली.

★ परीक्षा मुद्दा: 2029 लक्ष्य — उत्पादन ₹3 लाख कोटी, निर्यात ₹50,000 कोटी.

INS सह्याद्री — दक्षिण कोरियासोबत द्विपक्षीय सराव

INS सह्याद्रीचा कोरिया प्रजासत्ताक नौदलासोबतचा सराव बुसान येथे पूर्ण (ROKS Munmu the Great सोबत; हार्बर व सी टप्पे).

सागरी सहकार्य — IPRD-2026 व भारत–श्रीलंका तटरक्षक बैठक

इंडो-पॅसिफिक रिजनल डायलॉग (IPRD) 2026 — भारतीय नौदल व राष्ट्रीय सागरी प्रतिष्ठान (NMF), नवी दिल्ली (3 दिवस).
भारतीय तटरक्षक दल व श्रीलंका तटरक्षक दल यांची 9 वी उच्चस्तरीय बैठक — मिरिस्सा (श्रीलंका); ICG महासंचालक परमेश शिवमणी.

क्रीडा व पुरस्कार

डोपिंगविरोधी संशोधनासाठी NDTL अनुदान धोरण

क्रीडामंत्री मनसुख मांडविया यांनी 10 व्या WAADS गुणवत्ता हमी व्यवस्थापक बैठकीत (नवी दिल्ली) NDTL Extramural Research Grant Policy सुरू केली — 2030 राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धा व 2036 ऑलिम्पिक यजमानपदाच्या तयारीचा भाग.

ग्लेन मॅक्सवेल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्त

ऑस्ट्रेलियाचा अष्टपैलू ग्लेन मॅक्सवेल (38) याची आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती; इंग्लंडविरुद्धच्या T20 मालिकेसाठी निवड न झाल्यानंतर निर्णय (वनडेतून आधीच निवृत्त).

डॉ. पद्मा गुरमेत — ‘वेलनेस व्हिजनरी पुरस्कार’

राष्ट्रीय सोवा-रिग्पा संस्था, लेह चे संचालक डॉ. पद्मा गुरमेत यांना सोवा-रिग्पा (पारंपरिक हिमालयीन/तिबेटी वैद्यक) कार्यासाठी पुरस्कार — CSJM विद्यापीठ, कानपूर (3 री आंतरराष्ट्रीय वेलनेस परिषद).

झटपट उजळणी

मुद्दा	उत्तर
पुणे मेट्रो लाइन 3	हिंजवडी–शिवाजीनगर; 23.2 किमी; PPP; पिंक लाइन
ISA अध्यक्ष	भारत (तिसरी सलग मुदत); सह-अध्यक्ष फ्रान्स
निर्यात लक्ष्य (चालू वर्ष)	1 ट्रिलियन डॉलर
COP31 स्थळ	अंताल्या, तुर्किये
‘अझिनी’ सुटका	20 कर्मचारी; IAF C-17 एअरड्रॉप
टायगर ट्रायम्फ 2026	भारत–अमेरिका; 5 वी आवृत्ती; विशाखापट्टणम
EKA-1	Soket Labs; 22 भाषा
नदी संजीवनी	MoRTH–बिहार; गाळाचा महामार्गांसाठी वापर
मुरासु landfall	ओंगोल (आंध्र प्रदेश)

संदर्भ

आधार: PIB, ISRO, आकाशवाणी (newsonair), The Hindu, Indian Express, India Today. प्रश्न स्वतंत्रपणे रचलेले आहेत.